Hợp tác xã: Muốn đi xa, 'chân kiềng' phải vững
Quản trị thiếu chuyên nghiệp lẫn trình độ cao. Không tách bạch sở hữu và điều hành. Bộ máy cồng kềnh...Bức tranh kinh tế hợp tác hiện nay, sau 3 thập kỷ kể từ Luật HTX ra đời, giãy giụa trong nghịch lý: Quy mô tăng trưởng nhanh nhưng hiệu quả chưa tương xứng. Khi "chiếc áo" cơ chế đã mở nhưng "cơ thể" quản trị vẫn chưa đủ lớn, mô hình hợp tác xã (HTX) đang đứng trước đòi hỏi tự thân phải chuyển mình để không bị đào thải khỏi chuỗi giá trị.
HTX Nông nghiệp Tuấn Ngọc, phường Long Trường, TP.HCM đóng gói sản phẩm trước khi đưa ra thị trường.
Tính đến cuối năm 2025, cả nước có hơn 23.000 HTX nông nghiệp, chiếm khoảng 67% tổng số HTX. Tuy nhiên, đằng sau con số ấn tượng về số lượng là những chỉ số tài chính còn khiêm tốn: Doanh thu bình quân mỗi HTX đạt khoảng 2,7 tỷ đồng, lợi nhuận thực tế dừng lại ở mức 450 triệu đồng/năm.
Nghịch lý này bắt nguồn từ một "điểm nghẽn" cốt tử: Nhân lực. Trong số hơn 78.000 cán bộ quản lý HTX, chỉ có khoảng 18% đạt trình độ cao đẳng, đại học trở lên. Đây là con số báo động, cho thấy năng lực dẫn dắt và tư duy quản trị - những yếu tố quyết định sự sinh tồn của HTX - đang bị kẹt trong vòng xoáy của sự thiếu chuyên nghiệp.
Một trong những bước ngoặt quan trọng là Luật HTX 2023 đã cho phép tách bạch giữa quyền sở hữu và quyền điều hành. Đây không chỉ là thay đổi về câu chữ, mà là việc áp dụng nguyên tắc quản trị hiện đại để xóa bỏ cách vận hành dựa trên kinh nghiệm, cảm tính hay quan hệ thân quen - những rào cản vốn làm suy giảm tính minh bạch suốt thời gian dài.
Hội đồng quản trị, khi được bầu ra, thì thành viên cần ở họ không chỉ là cái “tâm” vì cộng đồng để giữ niềm tin, mà phải có “tầm” chiến lược để định hướng phát triển dài hạn.
Khi đi vào hoạt động, bộ máy điều hành cần được chuyên nghiệp hóa theo nguyên tắc thị trường, trong đó Giám đốc phải là một CEO thực thụ. Người đứng đầu không chỉ điều hành sản xuất thuần túy, mà phải hội đủ năng lực quản trị tài chính, nhân sự và đặc biệt là khả năng thích ứng với biến động thị trường.
Chương trình đào tạo 10.000 CEO cho khu vực kinh tế tư nhân đến năm 2030 (theo Quyết định 525/QĐ-TTg) đang tạo ra một “áp lực nâng chuẩn” mạnh mẽ. Khi các doanh nghiệp đối tác ngày càng chuyên nghiệp, họ sẽ đòi hỏi HTX phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng, tiến độ và tính minh bạch.
Nếu không chuyển mình, HTX sẽ mất đi khả năng đối thoại bình đẳng và dễ dàng bị đẩy ra khỏi những mắt xích giá trị cao. Giám đốc HTX hiện đại không còn là "trưởng làng" làm kinh tế, mà phải là người kiến tạo giá trị.
Nhiều đoàn nghiên cứu, khảo sát, học hỏi kinh nghiệm đã tìm đến Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Tiên Dương (Hà Nội) để học hỏi, trao đổi kinh nghiệm.
Với các đơn vị quy mô siêu nhỏ, Luật HTX 2023 đã mở ra hướng đi linh hoạt thông qua mô hình quản trị rút gọn. Điều này giúp các HTX mới không bị “vỡ trận” bởi bộ máy cồng kềnh, mà có thể tập trung vào nền tảng hoạt động thực chất.
Trong giai đoạn đầu, HTX cần lựa chọn lộ trình “đi chậm nhưng chắc”, bắt đầu từ việc củng cố niềm tin giữa các thành viên và xây dựng phương án sản xuất - kinh doanh dựa trên năng lực nội tại
Thực tế cho thấy, một HTX quy mô nhỏ nhưng vận hành minh bạch, mang lại lợi ích sát sườn cho thành viên, vẫn có giá trị hơn nhiều so với những HTX hoạt động hình thức, tồn tại chủ yếu để "hứng" chính sách hỗ trợ.
HTX không phải là một "danh xưng" để hoàn thành tiêu chí hành chính hay nông thôn mới. Bản chất của HTX phải là một chủ thể kinh tế thực thụ. Vai trò của HTX cần được định hình lại: Từ chỗ chỉ hỗ trợ sản xuất, cung ứng đầu vào, phải trở thành cầu nối đưa nông dân tham gia sâu vào chuỗi giá trị từ chế biến đến tiêu thụ.
Để làm được điều đó, chuyên nghiệp hóa quản trị là con đường duy nhất. Khi HTX trở thành đối tác kinh doanh bình đẳng với doanh nghiệp, họ không chỉ giúp nông dân bán được sản phẩm mà còn giúp người nông dân giữ được vị thế xứng đáng trong chuỗi giá trị.
Ba thập kỷ sau dấu mốc Luật HTX 1996, câu hỏi quan trọng nhất hiện nay không phải là số lượng thành lập mới, mà là: Mô hình nào để HTX thoát khỏi lũy tre làng và hòa vào dòng chảy lớn của thị trường? Câu trả lời sẽ quyết định không chỉ tương lai của từng HTX, mà còn định hình vị thế của kinh tế tập thể trong nền nông nghiệp hiện đại của Việt Nam.
Tuyển tin: Thu Trang - KTHT&NNNT
Nguồn: https://nongthonviet.vn/
